J.S. Bach en het verhaal achter de Goldberg variaties

De Goldberg variaties van Johann Sebastian Bach zijn beroemd. Wat is het verhaal erachter? En wie is Goldberg?

Bach ontwikkelde een bijzondere band met één van zijn opdrachtgevers, de welgestelde Russische diplomaat Hermann Carl Von Keyserlingk die aan het Saksische hof werkte.

Ambassadeur Von Keyserlingk — die later in de edelstand werd verheven en het zelfs tot ‘graaf’ schopte — kwam regelmatig in Leipzig en liet zijn eigen klavecinist les nemen bij Bach. Later zou de graaf ook Bach’s zoon Wilhelm Friedemann in dienst nemen als organist.

Von Keyserlingk was regelmatig ziek en lag ’s nachts wakker van de pijn. Op een dag vroeg hij Bach om muziek te componeren met als specifieke doel zijn slapeloosheid wat te verzachten.

Goldberg

Daarmee ging Bach aan de slag. Op basis van één en dezelfde aria schreef hij in totaal dertig prachtige, eindeloze variaties. Allemaal gebaseerd op hetzelfde, steeds terugkerende akkoordenschema van de aria. Iets wat de inmiddels 55-jarige Bach daarvoor nooit had gedaan en daarna ook niet meer zou doen. Je zou kunnen zeggen dat Bach voor de graaf een uitzondering maakte.

De jonge klavecinist Johann Goldberg, die bij de graaf in dienst was en lang bij hem in huis woonde, kreeg de nobele taak om de variaties ’s nachts urenlang te spelen bij de slaapkamer van Von Keyserlingk, op een klavecimbel in het aangrenzende vertrek. Aan hem danken de variaties hun naam.

Of de variaties de pijn van de graaf hebben verlicht vertelt het verhaal niet, maar als dank overlaadde hij Bach met honderd Louis d’Or goudstukken.

Goldberg variaties

De variaties werden al in 1741 uitgegeven, handgeschreven door Balthasar Schmid. Tijdens Bach’s leven dus, wat zeer uitzonderlijk is. De benaming Goldberg-variaties zijn niet door Johann Sebastian Bach zelf bedacht. De officiële de titel van de muziek luidt: “Clavier Übung bestehend in einer Aria mit verschiedenen Veränderungen vors Clavecimbal mit 2 Manualen” In de beschrijving van de Engelse uitgave komen we nog iets meer te weten: ‘Composed for connoisseurs, for the refreshment of their spirits, by Johann Sebastian Bach, composer for the royal court of Poland and the Electoral court of Saxony, Kapellmeister and Director of Choral Music in Leipzig.

De Goldberg-variaties onderstrepen Bach’s briljante muzikale vertelkunst en virtuositeit als componist.

Opnamen

De Poolse klaveciniste Wanda Landowska maakte in 1931 als eerste een opname (grammofoonplaat) van de Goldbergvariaties. Daarmee bracht ze niet alleen het — inmiddels nagenoeg vergeten — klavecimbel opnieuw in de belangstelling, maar ook de muziek van Bach.

Beroemd zijn de Goldberg-variaties in de uitvoeringen van Glenn Gould. Hij nam alle dertig variaties twee keer in zijn carrière op: in 1955 en in 1981. Beide keren zijn de uitvoering van zeer hoge historische waarde. De verschillen tussen de twee uitvoeringen zijn buitengewoon fascinerend. Aan de luisteraar de dankbare taak om de verschillen te ontdekken.

Goldberg variaties
tom beek (c) hans reitzema

Tom Beek is saxofonist, componist, producer, schrijver, fotograaf, online consultant en WordPress specialist. Regelmatig te vinden op Twitter en Instagram. Gek op jazz en koffie. Ruikt aan boeken.

Gedachten over “J.S. Bach en het verhaal achter de Goldberg variaties”

  1. Wat een waanzinnige opnames blijven dat toch, die 1955 en 1981 opnames van Gould. Zo verschillend, 1955 zo vitaal, virtuoos en energiek, 1981 zo intens en bespiegelend. Honderden keren moet ik ze beide beluisterd hebben, en telkens ontdek ik weer nieuwe dingen.
    Gould zelf was trouwens niet altijd even enthousiast over het werk, sommige variaties vond hij toch van mindere kwaliteit dan andere. Maar het feit dat hij dit werk koos om mee te debuteren zegt genoeg over zijn liefde voor dit werk.
    Er zijn nog enkele andere opnames beschikbaar van de Goldberg variaties door Gould: voor de Canadese radio (een live radio opname uit 1954) en een fantastische live opname van een concert in Moskou, in 1957.
    Probleem is wel dat het mij niet meer lukt naar Goldberg-opnames van andere pianisten te luisteren.
    Het zij zo.

    Beantwoorden
  2. Jeremy Denk heeft een mooie uitvoering opgenomen. Bij de CD zit een video waarin hij vertelt over zijn zienswijze op het stuk. ‘A river if bass notes,’ zegt hij. Denk legt uit en speelt. Hij is soms zo enthousiast dat hij al uitleggend zichtbaar popelt om verder te spelen. Verhelderend, vermakelijk en indrukwekkend. Op YouTube legt Lang Lang zíjn visie op de Goldberg-variaties uit. Hij noemt de aria de mooiste die bestaat. Prachtig en ook overtuigend. Ontroerend zijn beelden van zijn concert in de Thomaskirche in Leipzig, dat hij afsluit met het leggen van een roos op Bachs grafsteen. Nou, zo dus.

    Beantwoorden

Plaats een reactie