Dit gaat over een man die niet kon slapen van de pijn. J.S. Bach begreep wat hij nodig had: geen pijnstiller, maar een rustgevende wandeling in zijn hoofd die hij steeds opnieuw kon maken.
Als we Johann Nikolaus Forkel moeten geloven, de biograaf van Bach, is het ongeveer zo gegaan.
Een graaf met slapeloze nachten
Met een van zijn opdrachtgevers raakte Johann Sebastian Bach bevriend: Hermann Carl Von Keyserlingk (Kaiserling), een welgestelde Russische ambassadeur die aan het Saksische hof werkte en later tot graaf werd veredeld. Bach en hij ontmoetten elkaar regelmatig in Leipzig.
Helaas was Von Keyserlingk regelmatig ziek. Hij lag ’s nachts wakker van de pijn en was bang voor de dood. Aan Bach vroeg hij muziek te componeren met als specifieke doel zijn slapeloosheid wat te verzachten: muziek, volgens Forkel ’which should be of such a smooth and somewhat lively character that he might be a little cheered up by them in his sleepless nights’.
Dat moet omstreeks 1738 geweest zijn. De 55-jarige componist ging voor Von Keyserlingk aan de slag.
Eindeloze variaties op een aria
Als basis gebruikte J.S. Bach een aria die hij in 1721 (ruim twintig jaar daarvoor) al had geschreven in het Klavierbüchlein für Anna Magdalena Bach, een muziekboekje dat Bach voor zijn tweede vrouw Anna Magdalena schreef. Deze muzikale schetsen worden beschouwd als interessant studiemateriaal voor zijn latere Franse Suites (1722-1725).
Op basis van hetzelfde, steeds terugkerende akkoordenschema van deze oude aria schreef Bach voor de graaf uiteindelijk dertig prachtige, schier eindeloze variaties.
Vondsten en vertelkunst
De aria is een sarabande in 3/4 en bevat subtiele verwijzingen naar ’Franse’ vormen en versieringen. Volgens sommige Bach-kenners vormen de versieringen geen onderdeel van de eigenlijke compositie. De dertig variaties worden afgesloten met een Aria da Capo e fine, ofwel: ga terug naar het begin en speel de eerste aria nog eenmaal.
De variaties zitten vol met virtuoze vondsten. J.S. Bach gebruikt verschillende emoties, verhaallijnen en technieken en citeert zelfs twee volkswijsjes. Ook gebruikt hij invloeden uit de muziek uit Frankrijk en Italië van dat moment.
De wandeling
De kracht van de variaties zit ‘m in de herhaling: precies genoeg variabelen voor een prettige en toch verheffende ervaring die de geest en de verbeeldingskracht stimuleert. Als een mooie wandeling die je al jaren doet, over je favoriete boulevard, die ook als het regent steeds je spreekt, langs de zee die gewoon zijn ding doet, langs je favoriete koffietentje, genieten van de sfeer, de rustieke bedrijvigheid en de architectuur – niet te luid, maar aangenaam. Gewoon iets waar je zenuwstelsel bij tot rust komt: vertrouwd en toch steeds anders.
Dat het in feite steeds dezelfde wandeling is, maakt niet uit. Bach gaf de graaf zo’n wandeling die hij in zijn hoofd kon maken om zijn lichamelijke besognes even te vergeten. Voor hem waren de variaties niet alleen een verlichting, maar een massage voor zijn hele systeem. Ze konden hem niet lang genoeg duren.
De muzikale constructie van de Goldberg-variaties zijn precies daarvoor gemaakt: om te herhalen zoveel je wilt. Ze blijven fris. Op elk moment doen ze hun magie, ook om half vijf ’s nachts als je van de pijn niet meer weet waar je het moet zoeken.
Goldberg, de klavecinist
Von Keyserlingk had zelf een jonge, virtuoze klavecinist in dienst: Johann Gottlieb Goldberg (1727-1756), van Poolse komaf, die als tiener enkele jaren bij de graaf in huis woonde. Terwijl Von Keyserlingk ’s nachts in bed lag, speelde Goldberg de variaties urenlang in het aangrenzende vertrek.
Aan de klavecinist en aan zijn briljante uitvoeringen danken deze variaties hun naam. Maar de benaming Goldberg-variaties is niet door Johann Sebastian Bach zelf bedacht. De officiële titel van de muziek luidt: Clavier Übung bestehend in einer Aria mit verschiedenen Veränderungen vors Clavecimbal mit 2 Manualen.
Als dank overlaadde de graaf zijn componist met honderd Louis d’Or goudstukken.
Variaties voor connoisseurs
De variaties werden door een zekere Balthasar Schmid met de hand uitgeschreven en al in 1741 uitgegeven – tijdens Bach’s leven dus, wat bijzonder te noemen is.
In de beschrijving van de Engelse uitgave komen we nog iets meer te weten: ’Composed for connoisseurs, for the refreshment of their spirits, by Johann Sebastian Bach, composer for the royal court of Poland and the Electoral court of Saxony, Kapellmeister and Director of Choral Music in Leipzig.’
Opnamen van de Goldberg variaties
De Poolse klaveciniste Wanda Landowska maakte in 1931 als eerste een opname (grammofoonplaat) van de Goldbergvariaties. Daarmee bracht ze niet alleen de muziek van Bach opnieuw in de belangstelling, maar ook het – destijds inmiddels nagenoeg vergeten – klavecimbel.
Ook beroemd zijn de Goldberg-variaties in de uitvoeringen van Glenn Gould. Hij nam alle dertig variaties twee keer in zijn carrière op: in 1955 en in 1981. De verschillen tussen de twee uitvoeringen – in tempo, in expressie, in urgentie – zijn even subtiel als fascinerend. In hoe hij de variaties onder handen neemt, hoor je de levensfasen van Gould.
De Goldberg-variaties bevestigen de briljante constructie van zijn muziek, en onderstrepen Bachs geniale vertelkunst en virtuositeit als componist – maar vooral zijn diepe begrip van wat muziek met een mens doet.
Wat een waanzinnige opnames blijven dat toch, die 1955 en 1981 opnames van Gould. Zo verschillend, 1955 zo vitaal, virtuoos en energiek, 1981 zo intens en bespiegelend. Honderden keren moet ik ze beide beluisterd hebben, en telkens ontdek ik weer nieuwe dingen.
Gould zelf was trouwens niet altijd even enthousiast over het werk, sommige variaties vond hij toch van mindere kwaliteit dan andere. Maar het feit dat hij dit werk koos om mee te debuteren zegt genoeg over zijn liefde voor dit werk.
Er zijn nog enkele andere opnames beschikbaar van de Goldberg variaties door Gould: voor de Canadese radio (een live radio opname uit 1954) en een fantastische live opname van een concert in Moskou, in 1957.
Probleem is wel dat het mij niet meer lukt naar Goldberg-opnames van andere pianisten te luisteren.
Het zij zo.
Dank voor je mooie reactie Peter!!
Jeremy Denk heeft een mooie uitvoering opgenomen. Bij de CD zit een video waarin hij vertelt over zijn zienswijze op het stuk. ‘A river if bass notes,’ zegt hij. Denk legt uit en speelt. Hij is soms zo enthousiast dat hij al uitleggend zichtbaar popelt om verder te spelen. Verhelderend, vermakelijk en indrukwekkend. Op YouTube legt Lang Lang zíjn visie op de Goldberg-variaties uit. Hij noemt de aria de mooiste die bestaat. Prachtig en ook overtuigend. Ontroerend zijn beelden van zijn concert in de Thomaskirche in Leipzig, dat hij afsluit met het leggen van een roos op Bachs grafsteen. Nou, zo dus.
Sorry. Het moet zijn: a river of bass notes.